Shkencëtarët e klimës paralajmërojnë se pylli më i madh tropikal në botë mund të arrijë një “pikë kthese”, momentin kur pylli i dendur e i lagësht kalon në një ekosistem më të thatë, me pasoja të pakthyeshme për biodiversitetin dhe klimën. Pylli thith sasi të mëdha dioksidi karboni, gaz serë që nxit rritjen e temperaturave globale. Brazili përmban rreth 60% të Amazonës, e cila shtrihet në disa vende të Amerikës Jugore.

Pika e kthesës është prag kritik, përtej të cilit një ndryshim i vogël mund të shkaktojë një ndryshim të madh në një ekosistem. Disa kërkime sugjerojnë se humbja e mbi 20% të pyllit, së bashku me ngrohjen globale prej rreth 2 gradësh Celsius, mund të shkaktojë ndryshime të gjera. Tashmë rreth 17% e Amazonës është shpyllëzuar, ndërsa temperatura është rritur rreth 1.4 gradë. Tejkalimi i pragut mund të nisë një cikël vetëforcues, ku pjesë të pyllit humbasin aftësinë për t’u rikuperuar nga thatësira dhe zjarret.

Shkencëtarët nuk janë plotësisht dakord

Bernardo Flores, ekspert i qëndrueshmërisë së sistemit të Tokës, paralajmëron se pylli reziston deri në një pikë, pastaj shembet, pjesërisht ose tërësisht, në një proces që mund të zgjasë dekada apo shekuj. Një studim i vitit 2024, i udhëhequr prej tij, vlerësoi se 10% deri 47% e Amazonës mund të përballet me kërcënime të shumëfishta deri në 2050.

David Lapola, autor kryesor i një kapitulli të raportit të ardhshëm të OKB-së mbi pikat e kthesës, është më i kujdesshëm. Sipas tij, modelet sugjerojnë rrezik kolapsi, por vëzhgimet dhe eksperimentet nuk kanë provuar ende se humbja e 20% të pyllit do ta shkaktonte atë. “Kjo nuk do të thotë të ndalojmë së shqetësuari”, thotë ai.

Si ka ndryshuar tashmë pylli

Degradimi i pyllit, nga zjarret, prerjet dhe thatësira, prek rreth 40% të Amazonës dhe i ka tejkaluar prerjet e plota. Klimatologu Carlos Nobre thotë se Amazona jugore është veçanërisht e cenueshme: sezoni i thatë është 4 deri 5 javë më i gjatë, kushtet janë 20-30% më të thata dhe temperaturat 2-3 gradë më të larta.

Temperaturat në rritje dhe thatësirat e shpeshta e stresojnë pyllin dhe e dobësojnë aftësinë e tij për të thithur më shumë karbon sesa lëshon. Sipas Lapolës, pyjet mund të pushojnë së qeni thithës neto karboni nga mesi i viteve 2030, megjithëse parashikimi mbetet i pasigurt. Pjesë të Amazonës lëshojnë tashmë më shumë dioksid karboni sesa thithin. Një studim i ri i Luciana Gatti, botuar në Nature, zbuloi se nga 2010 deri 2024 Amazona ka lëshuar mesatarisht 1.17 miliardë tonë më shumë karbon sesa ka thithur, kryesisht nga zjarret e përkeqësuara nga ndryshimi i klimës.

Parandalimi i dëmeve të mëtejshme kërkon ulje të vazhdueshme të emisioneve dhe alternativa ekonomike ndaj prerjes së pyllit për blegtori e bujqësi, shkaqet kryesore të shpyllëzimit. “Duhet të arrijmë zero shpyllëzim, degradim dhe zjarre”, thotë Nobre. Në vitin 2023, Brazili nisi programin “Harku i Restaurimit”, për të rigjelbëruar 24 milionë hektarë në Amazonën jugore: 6 milionë deri në 2030 dhe 18 milionë deri në 2050.

Burimi: AP